Yazı: Aslı Asil
Fotoğraflar: Launchmetrics Spotlight, Juergen Teller, Bottega Veneta, Tod’s, Chanel, Loewe, Dior, Dice Kayek, Maison Margiela, Magda Butrym, Misela
Evet, geldik el emeği göz nuru denilen annelerimizin en güzel laflarından birinin aşırı kıymetli sayıldığı o günlere... Bugün asıl mevzu bir çantaya yaklaştığınızda dikişlerin ritmini görebilmek. Bir ceketin omuz formunda terziliğin disiplinini hissedebilmek. Bir derinin yüzeyindeki küçük kusurun, onu üreten insanın varlığını kanıtlaması. Çünkü moda dünyası uzun zamandır ilk kez yeniden insan arıyor. Üstelik bu dönüşüm yalnızca estetik bir eğilim değil. Teknolojinin üretim biçimlerini değiştirdiği, yapay zekanın birkaç saniye içinde kampanya görselleri yaratabildiği, moda çekimleri ürettiği, kreatif fikirler yarattığı hatta ve hatta içeriklerin algoritmalar için optimize edildiği bir çağda insan eli neredeyse radikal bir şeye dönüştü. Bir tür lüks objeye. Bugün büyük modaevlerinin iletişim stratejilerine baktığımızda, merkezde artık yalnızca ürün değil süreç var. Atölyelerde çalışan eller, deri kesim sesleri, saatler süren nakış işlemleri, dokuma ritüelleri, seramik ustaları, zanaatkar portreleri... Bir zamanlar arka plan saydığımız her şey bugün hikayenin kendisine dönüşmüş durumda.
“Quiet luxury” uzun süre bence yanlış okundu. Birçok kişi onu yalnızca bej tonlarından, logosuz çantalardan ve minimalist gardıroplardan ibaret sandı. Minimal tercihler, bir siyah pantolon ve bej kazak keşke koskoca akımı anlatmaya yeterli olsaydı ama değil. Bu estetiğin asıl merkezinde görünmeyen bilgi var, o da işçilik. Aslında iyi işçilikli ürünler olmadan bu akım da bir hiç. Artizanlığın, el işçiliğinin en güçlü temsilcilerinden biri Bottega Veneta’yı ele alalım, marka yıllardır logosuz bir tanınırlık inşa ediyor. Intrecciato örgüsü artık bir monogram kadar güçlü bir kimlik taşıyor ancak bunu görünür bir marka işaretiyle değil, teknik ustalıkla yapıyor. Bir Bottega çantasını tanımak için logoya değil, materyale, örgünün ritmine ve derinin davranışına bakmanız gerekiyor. Benzer şekilde Hermès hâlâ lüks dünyasının en güçlü “yavaşlık” temsilcilerinden biri. Öyle yavaş ki istediğiniz bir çantayı almak yıllar sürebiliyor... Neyse konumuzdan sapmayalım. Ürünün anonim bir üretim bandından değil, belirli bir insanın emeğinden çıkması objeyi kişisel bir yere taşıyor aslında tüketici için. Bugün bu alıcılar fiyatı değil, emeği satın almak istiyor. Artık herkes estetik yaratabiliyor ama herkes ustalık yaratamıyor.
“CRAFTWASHING”: GERÇEK ZANAAT
Belki de “craft”ın yeniden yükselişinin en önemli nedeni tam olarak şurada saklı: Dijitalleşme arttıkça fiziksel olana duyulan özlem büyüyor. Alıcı kusursuzluğun artık makinelere ait olduğunu biliyor. Yapay zeka saniyeler içinde kampanya görselleri üretebiliyor. Dijital dünyada her şey daha hızlı, daha pürüzsüz ve daha steril hale geliyor. Belki de çağımızın en büyük lüksü tam olarak bu: bir insanın zamanını taşıyan objeler. Bugün zaman, satın alınabilen değil, kaybedilen bir şey. Bu yüzden moda dünyasında süreç yeniden romantize ediliyor. TikTok ve Instagram’da milyonlarca izlenen içeriklere bakıldığında artık yalnızca final görüntü değil, üretimin kendisi ilgi görüyor. Couture nakış videoları, deri kesim sesleri, dokuma süreçleri, ayakkabı yapımı, elde boyama teknikleri... İnsanlar objeden çok, onun nasıl üretildiğini izlemekten haz alıyor. Son yıllarda büyük modaevlerinin dili dramatik biçimde değişti.
Eskiden reklam kampanyalarının merkezinde celebrity’ler ve görünür ürünler vardı. Bugünse markalar atölyelere dönüyor. Loewe bunun en güçlü örneklerinden biri. Jonathan Anderson yönetimindeyken marka zamanında “craft” kavramını yalnızca estetik bir referans olarak değil, kültürel bir araştırma alanı olarak ele aldı. Loewe Foundation Craft Prize sayesinde seramik sanatçıları, dokuma ustaları, ahşap işçileri ve artizan üreticiler moda sisteminin merkezine taşındı. Aynı yaklaşım Jonathan Anderson’ın Dior için geliştirdiği yeni detay dünyasında da hissediliyor. İplik makaraları, mezuralar, iğneler, terzilik objeleri ile at, kuş figürlerine dönüşen charm’lar couture hafızasına yapılan küçük göndermeler gibi çalışıyor. Moda üretimin kendisini estetikleştiriyor. Bir çanta charm’ı bile artık atölye kültürünü temsil edebiliyor. Chanel ise Métiers d’Art koleksiyonlarıyla yıllardır bu dünyanın en güçlü arşivlerinden birini kuruyor. Lesage nakış atölyeleri, Maison Michel şapkaları, Lemarié tüy işçiliği, Massaro ayakkabıları... Ancak craft’ın yeniden yükselişi yalnızca romantik bir hikaye değil. Aynı zamanda stratejik bir dönüşüm.
Çünkü moda endüstrisi bugün büyük bir güven problemi yaşıyor. Özellikle ultra lüks segmentte fiyatların dramatik biçimde yükselmesiyle birlikte tüketiciler şu soruyu daha yüksek sesle sormaya başladı: “Bu ürün neden bu kadar pahalı?” Markalar artık bu soruya yalnızca prestij üzerinden cevap veremiyor. Bu yüzden üretim süreçleri görünür hale geliyor. Atölye videoları, artizan belgeselleri, heritage anlatıları, elde işlenen detaylar... Tüm bunlar bir tür değer kanıtı işlevi görüyor. Tam bu noktada yeni bir kavram da ortaya çıkıyor: “craftwashing”.
Bazı markalar gerçekten artisan üretime yatırım yapıyor. Bazılarıysa yalnızca “craft” estetiğini kullanıyor. Birkaç nostaljik atölye görüntüsü, birkaç “handmade” vurgusu, birkaç zanaatkar videosu... Ancak perde arkasında hâlâ hız odaklı üretim sistemleri çalışmaya devam ediyor. Gerçek “craft” ile “craft estetiği” arasındaki fark bugün hiç olmadığı kadar görünür. Mesela Tod’s bu dönüşümü daha bilinçli ele alan markalardan biri. “Artisanal Intelligence” kavramını öne çıkararak zanaatı nostaljik bir değer olmaktan çıkarıp geleceğe ait bir bilgi biçimi olarak konumlandırıyor.
TÜRKİYE’NİN EL HAFIZASI
Belki de bu hikayenin en ilginç tarafı, Türkiye’nin aslında bu dünyanın tam merkezinde durabilecek kadar güçlü bir zanaat geçmişine sahip olması. Kutnu dokumaları, tel kırma, oya, elde dokuma teknikleri, bakır işçiligi, deri işçiligi, halı ve kilim kültürü, ipekçilik... Bu coğrafya yüzyıllardır inanılmaz bir “craft” hafızası taşıyor. Ancak uzun süre boyunca moda dünyası modernleşmeyi Batılı görünmekle eşitlediği için bu değerler çoğu zaman belki de fazla yerel bulunarak geri planda bırakıldı. Şimdi ise global moda sistemi tam tersine dönüyor.
İnsan eli, lokal üretim, kültürel hafıza ve yavaşlık yeniden değer kazanıyor. Özellikle genç tasarımcıların artizan kolektiflerle birlikte çalışmaya başlaması, elde üretim yapan bağımsız markaların yükselişi ve zanaat tekniklerinin çağdaş silüetlerle yeniden yorumlanması Türkiye için de yeni bir alan açıyor. “Craft” yalnızca geçmişe ait bir fikir değil. Aksine geleceğin en güçlü lüks dili olabilir.
*Bu içerik ELLE Türkiye Haziran sayısından alınmıştır.
