Fotoğraflar: Launchmetrics Spotlight
Bir arkadaşınızın yıllar önce söylediği önemsiz bir cümleyi kelimesi kelimesine hatırlarken dün tanıştığınız birinin adını unutabilirsiniz. Telefonunuzu elinize neden aldığınız birkaç saniye içinde aklınızdan çıkabilir, kendinizi mutfağa gidip orada ne yapacağınızı düşünürken bulabilirsiniz. Bu küçük unutkanlıklar çoğu zaman hafızamızın kötüleştiği hissini yaratsa da beynin çalışma biçimi düşündüğümüzden biraz farklı. Acıbadem Üniversitesi Psikoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Kurt’a göre unutmak, hafızanın bir kusuru olmaktan çok beynin işlevsel mekanizmalarından biri. Çünkü beynimiz karşılaştığı her bilgiyi aynı önemde saklamıyor. Dikkatimizi verdiğimiz, anlam yüklediğimiz, sık tekrarladığımız ya da güçlü duygularla ilişkilendirdiğimiz bilgiler hafızada daha sağlam bir yer edinirken diğer ayrıntılar zaman içinde geri plana düşebiliyor.
Beyin Bir Depo Değil, Bir Editör
Prof. Dr. Murat Kurt insan beyninin her gün milyonlarca uyaranla karşı karşıya kaldığını hatırlatıyor. Eğer gördüğümüz, duyduğumuz ve düşündüğümüz her şeyi aynı ayrıntıyla saklasaydık yeni bilgiler öğrenmek ve ihtiyaç duyduğumuz bilgiye ulaşmak çok daha zor olabilirdi. Bu nedenle beyin, önemli gördüğü bilgileri güçlendirirken ihtiyaç duymadığı ayrıntıları elemeye eğilim gösteriyor. Kurt, bu mekanizmayı “Beyin bir depo değil, bir editördür” sözleriyle açıklıyor. Hafıza da sabit bir arşiv gibi çalışmıyor. Dikkat, duygu, anlam ve tekrar gibi faktörlerden etkileniyor ve hatırladığımız bilgiler zaman içinde yeniden düzenlenebiliyor. Dolayısıyla güçlü bir hafıza yalnızca çok şey hatırlamak değil, gerekli bilgiyi korurken gereksiz olanı bırakabilmek anlamına da geliyor.
Sonsuz Kaydırma Hafızamıza Ne Yapıyor?
Gün içinde sosyal medyada yüzlerce görüntü, video, haber ve cümleyle karşılaşıyoruz. Ancak bir içeriği defalarca görmek, onu mutlaka kalıcı olarak öğrendiğimiz anlamına gelmiyor. Prof. Dr. Kurt’a göre bilginin hafızada kalıcı hale gelmesinde tekrar kadar dikkat ve bilginin ne kadar derin işlendiği de önemli. Dijital ortamda hızla tükettiğimiz içeriklerin büyük bölümü yüzeysel bir dikkatle işleniyor ve birkaç saniye sonra yerini yenisine bırakıyor. Sürekli bildirimler, ekranlar arasında geçiş yapmak ve aynı anda birden fazla işle uğraşmak da dikkatin sık sık bölünmesine neden olabiliyor. Bunun sonucunda zihinsel yük artarken gerçekten önemli olan bilginin derinlemesine işlenmesi zorlaşabiliyor. Kısacası sorun bazen hafızamızın kapasitesinden çok, dikkatimizi nereye ve ne kadar süreyle verebildiğimizle ilgili.
Bir Odaya Girince Neden Ne Yapacağımızı Unutuyoruz?
Telefonunuzu almak için başka bir odaya gittiniz ve kapıdan geçer geçmez neden orada olduğunuzu unuttunuz. Tanıdık geldi mi? Bu durum psikoloji literatüründe “kapı eşiği etkisi” (doorway effect) olarak adlandırılıyor. Bir ortamdan diğerine geçtiğimizde beynimiz içinde bulunduğu bağlamı güncelliyor. Bu sırada çalışma belleğinde tuttuğumuz bilgi kısa süreliğine dikkatin odağından çıkabiliyor. Prof. Dr. Kurt yoğun çalışma temposu ve sürekli dikkat bölünmesinin bu tür anları artırabileceğini belirtiyor: “Sorun çoğu zaman hafızada değil, dikkattedir.” İyi haber ise birkaç saniye durmak, yeniden odaklanmak ya da önceki ortama ilişkin bir ipucuyla karşılaşmanın unuttuğumuz şeyi yeniden hatırlamamıza yardımcı olabilmesi.
Peki Kötü Anıları Neden Unutamıyoruz?
Beynin seçici çalışma biçiminin ilginç taraflarından biri de burada ortaya çıkıyor. Önemsiz bir bilgiyi kolayca unutabilirken yıllar önce yaşadığımız olumsuz bir deneyimi tüm canlılığıyla hatırlayabiliyoruz. Bunun nedenlerinden biri, beynin güçlü duygularla ilişkilendirilmiş ve zihinde sık sık tekrar edilen bilgileri daha güçlü biçimde pekiştirmesi. Bir endişeyi, olumsuz düşünceyi ya da yaşanmış bir olayı tekrar tekrar düşündüğümüzde ilgili sinir ağları da tekrar tekrar etkinleşiyor. Güçlü duygular bu sürece eşlik ettiğinde anının kalıcılığı artabiliyor. Travmatik veya olumsuz anıları tamamen silmek bugün için mümkün değil. Ancak Prof. Dr. Kurt psikoterapi, sağlıklı baş etme yöntemleri ve gerektiğinde profesyonel destek sayesinde anının yarattığı duygusal yükün ve kişinin yaşamı üzerindeki etkisinin azaltılabileceğini belirtiyor.
Hafızayı Güçlendirmek İçin Neler Yapabiliriz?
Hafızayı güçlendiren tek bir mucize yöntem ya da kısa yol yok. Beyin sağlığını desteklemek, günlük yaşamın farklı parçalarını birlikte ele almayı gerektiriyor. Prof. Dr. Kurt, özellikle kaliteli ve düzenli uyku, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite, yeni beceriler öğrenmek ve zihinsel olarak aktif kalmanın önemini vurguluyor. Güçlü sosyal ilişkiler kurmak, Akdeniz tipi dengeli beslenmek, stresi yönetmek ve odaklanmayı gerektiren işlerde dikkati sürekli bölen alışkanlıkları azaltmak da hafızayı destekleyebilecek temel adımlar arasında. Bir başka deyişle hafızayı korumanın yolu her şeyi hatırlamaya çalışmaktan geçmiyor. Bazen telefonu bir kenara bırakmak, tek bir işe odaklanmak, iyi uyumak, hareket etmek ve zihne hiçbir şey yapmadığı küçük boşluklar bırakmak çok daha değerli olabilir. Çünkü iyi çalışan bir beyin yalnızca hatırlayan değil, gerektiğinde unutabilen bir beyin.
